จ้างฟรีแลนซ์ ทำสัญญาจ้างทำของ แต่ศาลชี้ว่าเป็นลูกจ้าง นายจ้างต้องรับผิดอะไรบ้าง

จ้างทำของ หรือ จ้างแรงงาน ดูจากอะไร? ศาลไม่ได้ดูชื่อสัญญา แต่ดูว่าผู้ว่าจ้างมี อำนาจบังคับบัญชา คนทำงานจริงหรือไม่ ถ้าสั่งงานรายวัน กำหนดเวลาเข้า-ออก และลงโทษได้เหมือนพนักงาน แม้จะเรียกว่า “ฟรีแลนซ์” และหัก ณ ที่จ่าย 3% ศาลแรงงานก็อาจชี้ว่าเป็น ลูกจ้าง นายจ้างต้องจ่ายค่าชดเชยและรับภาระตามกฎหมายแรงงานทั้งหมด

ปัญหาที่นายจ้างเจอจริง

ธุรกิจจำนวนมากเลือกจ้างคนทำงานแบบ “ฟรีแลนซ์” หรือ “ผู้รับจ้างอิสระ” เพื่อลดภาระ ไม่ต้องเข้าประกันสังคม ไม่ต้องจ่ายค่าชดเชย ไม่ต้องให้วันหยุดพักร้อน ทำสัญญาชื่อ “สัญญาจ้างทำของ” หรือ “สัญญาจ้างเหมาบริการ” หัก ณ ที่จ่าย 3% ให้ออกใบแจ้งหนี้ทุกเดือน แต่ในทางปฏิบัติกลับกำหนดเวลาเข้างาน ให้ลงเวลา ให้ใส่ชุดบริษัท สั่งงานรายวัน และลงโทษเมื่อมาสาย เมื่อเลิกจ้าง คนทำงานไปฟ้องศาลแรงงาน แล้วนายจ้างก็แปลกใจที่ศาลวินิจฉัยว่าเป็น “ลูกจ้าง”

หลักสำคัญที่ต้องเข้าใจก่อนคือ ชื่อสัญญาไม่ใช่ตัวตัดสิน ศาลดูข้อเท็จจริงว่าความสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นจริงเป็นแบบใด

เรื่องจ้างทำของที่เกี่ยวข้อง: ผู้ว่าจ้างยอมรับมอบงานโดยมิได้อิดเอื้อน · ผู้รับเหมาทิ้งงาน ทำอย่างไร

ข้อกฎหมาย: จ้างแรงงาน vs จ้างทำของ

• ป.พ.พ. มาตรา 575 (จ้างแรงงาน): ลูกจ้างตกลงทำงานให้นายจ้าง นายจ้างตกลงให้สินจ้างตลอดเวลาที่ทำงานให้ สาระสำคัญคือ “ตัวแรงงาน” และ “อำนาจบังคับบัญชา”
• ป.พ.พ. มาตรา 587 (จ้างทำของ): ผู้รับจ้างตกลงทำการงานสิ่งใดสิ่งหนึ่งจนสำเร็จ ผู้ว่าจ้างตกลงให้สินจ้างเพื่อ “ผลสำเร็จของงาน” ผู้รับจ้างมีอิสระในวิธีทำงาน
• พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 5: “ลูกจ้าง” คือผู้ซึ่งตกลงทำงานให้นายจ้างโดยได้รับค่าจ้าง “ไม่ว่าจะเรียกชื่ออย่างไร” และ “ค่าจ้าง” คือเงินที่จ่ายเป็นค่าตอบแทนการทำงาน ไม่ว่าจะเรียกชื่ออย่างไร

ปัจจัยที่ศาลใช้ชี้ขาด

ปัจจัย	ชี้ไปทาง “ลูกจ้าง”	ชี้ไปทาง “ผู้รับจ้างอิสระ”
อำนาจบังคับบัญชา	ต้องทำตามคำสั่ง มีหัวหน้า ถูกลงโทษทางวินัยได้	ตัดสินใจวิธีทำงานเอง ผู้ว่าจ้างตรวจแค่ผลงาน
เวลาและสถานที่	กำหนดเวลาเข้า-ออก ลงเวลา ต้องมาออฟฟิศ	เลือกเวลาและสถานที่เอง
ค่าตอบแทน	จ่ายตามเวลา รายเดือนคงที่ ไม่ขึ้นกับผลงาน	จ่ายตามชิ้นงาน/ผลสำเร็จ ส่งงานไม่ผ่านไม่ได้เงิน
เครื่องมือและต้นทุน	บริษัทออกอุปกรณ์ ค่าใช้จ่ายทั้งหมด	ผู้รับจ้างใช้อุปกรณ์ของตนเอง แบกต้นทุนเอง
ตัวบุคคล	ต้องทำเอง ห้ามให้คนอื่นทำแทน	ส่งคนอื่นทำแทนหรือจ้างช่วงได้
ความเป็นธุรกิจของตน	ทำงานให้บริษัทเดียว เป็นส่วนหนึ่งของงานประจำ	รับงานหลายเจ้า มีลูกค้าของตนเอง

ไม่มีปัจจัยใดชี้ขาดโดยลำพัง ศาลพิจารณาภาพรวม แต่ อำนาจบังคับบัญชา เป็นปัจจัยที่ศาลให้น้ำหนักมากที่สุด

คำพิพากษาศาลฎีกาที่เกี่ยวข้อง

ฎีกาที่ 5281/2545 (ที่ปรึกษาการตลาด): สัญญาระบุเป็นที่ปรึกษา เงินที่จ่ายเรียกว่า “ค่าธรรมเนียม” ศาลวางหลักว่าต้องพิจารณาจากข้อเท็จจริงไม่ใช่ชื่อเรียก ในคดีนี้ข้อเท็จจริงที่บริษัทหักภาษี ณ ที่จ่าย 3% และออกใบสำคัญจ่ายในลักษณะ “ค่าบริการ” ประกอบกับไม่ได้อยู่ใต้อำนาจบังคับบัญชา สนับสนุนว่าเป็นผู้รับจ้างอิสระ ไม่ใช่ลูกจ้าง

ฎีกาที่ 812/2548: การที่ผู้ว่าจ้างหักเงินสมทบประกันสังคมและภาษี ณ ที่จ่ายจากเงินที่จ่ายให้ ไม่ได้ทำให้ผู้นั้นกลายเป็นลูกจ้าง หากผู้ว่าจ้างไม่มีอำนาจบังคับบัญชาสั่งการ

ฎีกาที่ 6783/2548: ผู้จัดการที่ทำงานอย่างอิสระ ไม่อยู่ใต้การบังคับบัญชา แม้ได้รับเงินคงที่เดือนละ 50,000 บาท ก็ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ชี้ขาดว่าเป็นลูกจ้าง

ฎีกาที่ 7038/2544: กรรมการผู้จัดการซึ่งเป็นผู้แทนนิติบุคคล ไม่ใช่ลูกจ้างของบริษัท

สิ่งที่นายจ้างควรอ่านจากฎีกาเหล่านี้: เอกสารทางภาษีและชื่อสัญญาเป็นเพียง “หลักฐานประกอบ” ทั้งสองทาง ฎีกา 812/2548 แสดงว่าแม้หักประกันสังคมก็ยังไม่ใช่ลูกจ้างได้ ในทางกลับกัน ถ้าหัก 3% แต่สั่งงานเหมือนพนักงาน ศาลก็ชี้ว่าเป็นลูกจ้างได้เช่นกัน สิ่งที่ตัดสินคือ อำนาจบังคับบัญชาในข้อเท็จจริง

กรณีผู้รับเหมาค่าแรง (Outsource) – มาตรา 11/1

ถ้าบริษัทใช้บริษัทจัดหาคน (ผู้รับเหมาค่าแรง) ส่งคนมาทำงานที่เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการผลิตหรือธุรกิจของบริษัท และอยู่ในความรับผิดชอบของบริษัท พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน มาตรา 11/1 (เพิ่มเติมโดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2551) กำหนดให้ ผู้ประกอบกิจการเป็นนายจ้าง ของคนเหล่านั้น และต้องจัดให้ได้รับ สิทธิประโยชน์และสวัสดิการที่เป็นธรรมโดยไม่เลือกปฏิบัติ เมื่อเทียบกับลูกจ้างตรงที่ทำงานลักษณะเดียวกัน ปัญหาที่พบบ่อยคือพนักงาน outsource ไม่ได้โบนัส/ค่าอาหาร/ค่ารถเท่าพนักงานประจำ ซึ่งเป็นความเสี่ยงที่จะถูกเรียกส่วนต่างย้อนหลัง

กฎหมายใหม่: พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน (ฉบับที่ 9) พ.ศ. 2568

ฉบับที่ 9 มีผลใช้บังคับ 7 ธันวาคม 2568 นอกจากขยายสิทธิลาคลอดเป็น 120 วัน ยังเพิ่ม มาตรา 4/1 เกี่ยวกับผู้ที่ทำงานให้ หน่วยงานของรัฐ ในรูปแบบ “จ้างเหมาบริการ” โดยให้พิจารณาจากลักษณะความสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นจริง และให้ศาลแรงงานมีอำนาจพิจารณาข้อพิพาท ทั้งนี้รายละเอียดการคุ้มครองต้องเป็นไปตาม กฎกระทรวง ที่ออกตามมา

แม้มาตรานี้มุ่งที่หน่วยงานของรัฐ แต่สะท้อนแนวนโยบายชัดเจนว่า กฎหมายมองที่ความสัมพันธ์จริง ไม่ใช่ชื่อสัญญา ซึ่งสอดคล้องกับหลักที่ศาลแรงงานใช้กับภาคเอกชนมาโดยตลอด

ถ้าศาลชี้ว่าเป็นลูกจ้าง นายจ้างต้องรับผิดอะไรบ้าง

รายการ	ฐานกฎหมาย	สาระ
ค่าชดเชยเมื่อเลิกจ้าง	พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน ม.118	30 / 90 / 180 / 240 / 300 / 400 วัน ตามอายุงาน (120 วัน ถึง 20 ปีขึ้นไป)
สินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า	ม.17, ม.17/1	ถ้าเลิกจ้างทันทีโดยไม่บอกกล่าวตามกฎหมาย
ค่าจ้างวันหยุดพักผ่อนประจำปี	ม.30, ม.67	วันหยุดที่ยังไม่ได้ใช้
ค่าล่วงเวลา/ค่าทำงานในวันหยุด	ม.61–63	ถ้าทำงานเกินเวลาตามที่กำหนด
ดอกเบี้ย/เงินเพิ่ม	ม.9	ดอกเบี้ย 15% ต่อปี และถ้าจงใจไม่จ่ายโดยไม่มีเหตุอันสมควร เงินเพิ่ม 15% ทุก 7 วัน
ค่าเสียหายเลิกจ้างไม่เป็นธรรม	พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานฯ ม.49	หากเลิกจ้างโดยไม่มีเหตุอันสมควร
ประกันสังคม	พ.ร.บ.ประกันสังคม	ขึ้นทะเบียนภายใน 30 วัน นำส่งเงินสมทบภายในวันที่ 15 ของเดือนถัดไป ถ้าส่งช้ามีเงินเพิ่ม 2% ต่อเดือน (ม.34, 47, 49)
เงินทดแทน	พ.ร.บ.เงินทดแทน	กรณีประสบอันตรายจากการทำงาน

ความเสี่ยงที่มักถูกมองข้ามคือ ผลกระทบเป็นกลุ่ม ถ้าคนหนึ่งชนะคดี ฟรีแลนซ์คนอื่นที่ทำงานรูปแบบเดียวกันมีแนวโน้มฟ้องตาม และพนักงานตรวจแรงงาน/สำนักงานประกันสังคมอาจตรวจย้อนหลังได้

สิทธิพื้นฐานที่ลูกจ้างได้รับ อ่าน สิทธิและหน้าที่ของนายจ้าง ลูกจ้าง มีอะไรบ้าง

วิธีจ้างฟรีแลนซ์ให้เป็น “จ้างทำของ” จริง

1. กำหนดขอบเขตงานเป็น “ผลงาน” เช่น บทความ 10 ชิ้น/เดือน งานออกแบบ 1 ชุด ไม่ใช่ “ทำงานจันทร์–ศุกร์ 9.00–18.00 น.”
2. จ่ายตามผลงาน ตรวจรับงานเป็นงวด หากงานไม่ผ่านมีสิทธิให้แก้ไขหรือไม่จ่าย
3. ไม่กำหนดเวลาเข้า-ออก ไม่ให้ลงเวลา ไม่ใช้ระเบียบวินัยพนักงาน กับผู้รับจ้าง
4. ให้ใช้อุปกรณ์ของตนเอง และแบกค่าใช้จ่ายเอง เท่าที่ลักษณะงานเปิดช่อง
5. เปิดให้รับงานจากลูกค้ารายอื่นได้ และส่งคนอื่นทำแทนได้
6. ไม่ใส่ชื่อในผังองค์กร ไม่ให้นามบัตรตำแหน่งพนักงาน ไม่ให้สวัสดิการแบบพนักงาน
7. เก็บหลักฐาน ใบส่งงาน ใบแจ้งหนี้ อีเมลตรวจรับ เพื่อแสดงว่าจ่ายตามผลสำเร็จ

ถ้าในทางปฏิบัติต้องการควบคุมเวลาและวิธีทำงาน ทางที่ปลอดภัยกว่าคือจ้างเป็นลูกจ้างตั้งแต่ต้น (งานโครงการที่มีระยะเวลาแน่นอนอาจทำสัญญาจ้างมีกำหนดระยะเวลาได้ ตามเงื่อนไขในมาตรา 118 เช่น ทำสัญญาเป็นหนังสือตั้งแต่เริ่มจ้างและงานต้องแล้วเสร็จภายในไม่เกิน 2 ปี) แทนการเรียกชื่อว่าฟรีแลนซ์

เช็กลิสต์ตรวจสัญญาฟรีแลนซ์ที่มีอยู่

• สัญญาระบุงานเป็นผลสำเร็จ ไม่ใช่ระยะเวลาทำงาน
• ไม่มีการลงเวลา ไม่มีการตัดเงินเพราะมาสาย
• ไม่มีหนังสือเตือน/ลงโทษตามระเบียบพนักงาน
• ค่าตอบแทนผูกกับงวดงาน มีการตรวจรับ
• ผู้รับจ้างมีลูกค้ารายอื่น หรือมีสิทธิรับงานอื่น
• พนักงาน outsource ได้สวัสดิการไม่ต่ำกว่าพนักงานตรงในงานลักษณะเดียวกัน (ม.11/1)

คำถามที่พบบ่อยเรื่องจ้างทำของ หรือ จ้างแรงงาน

สรุปจากทนาย

จ้างทำของ หรือ จ้างแรงงาน ไม่ได้ตัดสินจากชื่อสัญญา แต่จากวิธีทำงานจริง ถ้าต้องการจ้างฟรีแลนซ์ ให้จ้างเพื่อผลงานและปล่อยให้ผู้รับจ้างเป็นอิสระจริง ถ้าต้องการควบคุมเวลาและวิธีทำงาน ให้จ้างเป็นลูกจ้างตั้งแต่ต้น ค่าใช้จ่ายจะน้อยกว่าการถูกฟ้องย้อนหลัง ผลของแต่ละกรณีขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและพยานหลักฐาน ควรปรึกษาทนายความก่อนดำเนินการ

ปรึกษาคดีแรงงาน ร่างสัญญาจ้าง ข้อบังคับการทำงาน และหนังสือเลิกจ้าง
บริษัท ทนายโซเชียล จำกัด “เราไม่ได้เก่งกว่าใคร แต่เราช่วยคุณได้”
โทร 095-169-9998 · LINE เพิ่มเพื่อน · บริการร่างเอกสารออนไลน์

อ้างอิง: ป.พ.พ. มาตรา 575, 587 · พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 4/1 (ฉบับที่ 9 พ.ศ. 2568), 5, 9, 11/1, 17, 118 · พ.ร.บ.ประกันสังคม พ.ศ. 2533 มาตรา 34, 47, 49 · พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานฯ มาตรา 27, 49 · คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5281/2545, 812/2548, 6783/2548, 7038/2544

บทความนี้เป็นความรู้กฎหมายทั่วไป ไม่ใช่คำปรึกษาสำหรับคดีใดคดีหนึ่ง ผลของแต่ละเรื่องขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและเอกสาร ควรปรึกษาทนายความก่อนตัดสินใจ